Ex voto of wijgeschenk

Het Vlaamse woord ”begankenis” betekent onder meer: bedevaart, processie. De Allerheiligenbegankenis wordt op 31 oktober geopend met een kaarsjesprocessie. ’s Avonds, na de eucharistieviering in de Sint-Sulpitiuskerk op de Grote Markt, trekt men in processie naar de Allerheiligenkapel.In die kapel roept men een bepaalde heilige aan voor de bescherming tegen ziekten of andere onheilen. Veel bezoekers maken dan gebruik van een ex voto. Diest is een van de weinige plaatsen waar deze ex voto’s of votiefgaven nog verkrijgbaar zijn. Het Comité Allerheiligenkapel biedt ze te koop aan en verkoopt ook de Allerheiligenjenever, die het speciaal laat stoken. Een wat vreemde combinatie van folklore, commercie en volksdevotie.

Maria Weissenstein

Veel mensen weten niet wat een ex voto is. Zelf heb ik heel wat jaren geleden kennisgemaakt met ex voto’s tijdens een vakantie in Südtirol (Italië). Op een van onze zwerftochten kwamen we in het pelgrimsoord Deutschnofen/ Nova Ponente bij een prachtige witte barokke kerk, gelegen op een heuvel met uitzicht op de indrukwekkende bergketen de Rosengarten. De kerk is bekend om zijn wondermooie fresco’s en heet Maria Weissenstein, in het Italiaans Pietralba. Hij is ontstaan uit een kapel, die dateert uit 1553 en die gewijd was aan de maagd Maria. Als dank voor zijn genezing had Leonhard Weissenstein, een boer uit de omgeving, die kapel laten bouwen. Talrijke pelgrims stroomden toe, die Maria aanriepen in de hoop in die kapel ook genezing te vinden. De toeloop werd zo groot dat men in 1673 de kapel heeft vervangen door een kerk.

In deze kerk bevindt zich een grote collectie ex voto’s. Met verbazing hebben wij deze verzameling bekeken. Er hangen simpele geëmailleerde bordjes en schilderijtjes, maar ook zijn er gebruiksvoorwerpen te zien als een kruk, alle voorzien van dankwoorden. Ze zijn gericht aan het adres van de heilige die bemiddeld heeft bij de genezing, of rechtstreeks aan God.

De Latijnse woorden ”ex voto” betekenen: krachtens een gelofte. Een ander woord voor ex voto is wijgeschenk. Een ex voto wordt in een kapel of kerk opgehangen of neergezet als dank voor een verkregen gunst, of ter gelegenheid van een bijzondere gebeurtenis, bijvoorbeeld de redding van iemand uit het water.

E Voto

Even terzijde. Wat het woord ex voto betreft, in de gereformeerde traditie kennen we de term ”e voto” door het werk van Abraham Kuyper (1837-1920) over de uitleg van de Heidelbergse Catechismus, getiteld: ”E voto Dordraceno”, dat wil zeggen krachtens de wens of belofte (votum) die op de nationale synode van Dordrecht (1618-1619) is uitgesproken. De eerste druk van dit boek verscheen in 1895. E voto is taalkundig gezien hetzelfde als ex voto.

Wijgeschenk

In de rooms-katholieke traditie is een ex voto een wijgeschenk, een gave die geheel vrijwillig en uit dankbaarheid aan God wordt gewijd. Die gaven kunnen heel alledaagse dingen zijn, bijvoorbeeld speelgoed van een kind, of een miniatuurscheepje. Dat laatste zie je nog wel eens in kerken. Zo’n scheepsmodel kan een ex voto zijn van het schippersgilde of van een zeeman die ternauwernood uit zee gered is.

Ook andere, meer kunstzinnige voorwerpen vervaardigd uit edelmetalen, steen, hout, klei of was, werden als ex voto geschonken en in de kerk of kapel tentoongesteld. In de middeleeuwen lieten rijke mensen ook wel zogenaamde votiefaltaren of een votiefkapel stichten. Dat komt trouwens ook nu nog voor. In Moosbach, een plaatsje in Zuid-Beieren waar wij vaak in het vakantiehuis van de diaconessen logeerden, waren we getuige van de bouw van een fraai kapelletje, geschonken door een rijke garagehouder uit dankbaarheid voor zijn genezing.

Oeroude traditie

De gewoonte om wijgeschenken als offergave aan God of de goden te geven, is eeuwenoud en komt in allerlei wereldreligies voor. Ook de Joden kenden wijgeschenken, of zoals de Statenvertaling zegt: ”begiftigingen”, die in de tempel werden neergelegd of opgehangen ter versiering (Luk. 21:5). In de christelijke kerk stamt deze gewoonte uit het begin van onze jaartelling. Aanvankelijk stond de kerk er echter zeer kritisch tegenover, omdat men er een erfenis van het oude heidendom in zag. In de middeleeuwen veranderde dit standpunt en nam het geven van ex voto’s een grote vlucht. Behalve oprechte dankbaarheid tegenover God waren er ook andere motieven in het spel. Bijgeloof en magie namen toe en kerken met veel ex voto’s trokken talrijke pelgrims aan. Helaas ging ook de commercie een rol spelen. In Maria Weissenstein moet men bijvoorbeeld apart entreegeld betalen om de verzameling ex voto’s te mogen zien.

Het concilie van Trente (1540-1563) heeft weliswaar een eind gemaakt aan vele misstanden, maar afdoende waren de maatregelen niet. Op het tweede Vaticaans Concilie (1962-1965) speelde de zaak opnieuw en werd gepoogd deze uitingen van volksdevotie een plaats te geven binnen de kerk. De (vrome) natuur bleek echter sterker dan de leer. In een kerk in het Franse Marseille hangen zelfs voetbalshirts van plaatselijke sporthelden als ex voto.

Volkskunst

De meeste ex voto’s hebben weinig kunsthistorische waarde, al zijn er uitzonderingen. In allerlei kerken waar veel pelgrims heen gaan, zijn er ex voto’s te bezichtigen. Bekend zijn bijvoorbeeld Lourdes in Frankrijk en, dichter bij huis, niet zo ver over de Duitse grens bij Nijmegen, het pelgrimsoord Kevelaer.

Een ex voto ziet er meestal simpel uit: een rechthoekig bordje met daarop de woorden: “Ik ben verhoord: dank U, 1931”, of: “Uit dankbaarheid voor een genezing, Ommel 1936”.

Wie ex voto’s wil bekijken, kan tegenwoordig ook in een museum terecht. Meestal is dat een regionaal museum voor volkskunst. Een goed voorbeeld is te vinden in Kontich (Vlaanderen), waar zich het Museum voor Heem- en Oudheidkunde bevindt.

Uiting van dankbaarheid

Als protestant sta je vreemd te kijken bij een collectie ex voto’s. Er hangt een sfeer van bijgeloof en zelfs profanisering omheen. Toch blijft voor ons de vraag: hoe geven wij, protestanten, uiting aan onze dankbaarheid als God gebeden om genezing en verlossing verhoord heeft? Zijn wij bereid geld te geven voor de bouw van een kerkje? Of beperken we ons tot een berichtje in de kerkbode met dank voor de voorbede van de gemeente? Komen wij er openlijk voor uit dat God ons heeft geholpen en betuigen wij Hem onze dankbaarheid? Jezus Zelf hechtte grote waarde aan dankbaarheid, zoals blijkt uit de bekende geschiedenis van de tien melaatsen. Slechts één man komt terug om Jezus te bedanken, en dat was nog wel een Samaritaan (Luk. 17:12).

Theologisch valt er nogal wat af te dingen op het verschijnsel ex voto, maar laten we eerst in ons eigen protestantse tuintje wieden voor we gaan klagen over het onkruid bij een ander.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen