Genève in Italië

Volgens de overlevering is Petrus Waldus omstreeks 1170 getuige geweest van het plotselinge sterven van een jonge vriend. Het ruikeluiszoontje ondergaat een radicale bekering, verkoopt al zijn bezittingen en laat gedeelten uit de evangeliën in het Frans vertalen. Nadat hij deze uit zijn hoofd heeft geleerd, trekt hij –sober gekleed en met sandalen aan zijn voeten– al predikend door het land. Zijn volgelingen, zowel mannen als vrouwen, trekken twee aan twee als lekenpredikers door het land. Spoedig hebben de waldenzen zich verspreid over heel Midden- en Zuid-Europa. De christelijke levenswandel van de ongeschoolde lekenpredikers steekt scherp af bij de weelderigheid en op wellust gerichte levensstijl van de rooms-katholieke geestelijken. Als reactie op deze misstanden in de rooms-katholieke geestelijkheid ontstaan vele middeleeuwse protestbewegingen. Albigenzen, Katharen, Joden en waldenzen: allemaal ketters … Volgens de Rooms-Katholieke Kerk zijn ze allen ketters. De Roomse Kerk kent hierop maar één antwoord: naar de brandstapel!

Franciscus van Assisi

Heel de middeleeuwen door zijn er boetepredikers die de officiële kerk bekritiseren. Een van hen is de bekende Franciscus van Assisi. Tussen Sint- Franciscus en Petrus Waldus bestaan veel overeenkomsten alsook opmerkelijke verschillen. Beiden zijn rijke koopmanszonen die hun rijkdommen opgeven en het armoede-ideaal koesteren. Franciscus wordt een typisch roomse heilige (compleet met wonderverhalen), terwijl Waldus de eenvoudige Evangeliedienaar blijft. Franciscus en de franciscanen worden ingekapseld in het roomse systeem. Petrus Waldus wordt een voorloper van de Hervorming en krijgt een ereplaats in het Reformatiemonument in Worms. Daar zit hij –in sobere kleding, met de Bijbel op schoot– aan de voeten van Maarten Luther. Of staat de reformator op de schouders van Petrus Waldus?

Armen van Lyon

De “armen van Lyon” maken indruk op het gewone volk, maar de geestelijken voelen zich in hun macht aangetast. Tijdens het derde Lateraanse concilie van 1179 worden de waldenzen in Rome ter verantwoording geroepen. Het blijkt dat hun opvattingen weinig verschillen met de leer van de kerk. De waldenzen propageren het armoede- ideaal en vinden dat het geloof moet blijken uit de werken. Zij vragen paus Alexander III vrijheid van preken voor hun lekenpredikers. Walter Map, de Engelse afgezant, schrijft later: “Zij (de waldenzen) gaan barrevoets, gehuld in een wollen mantel, niets bezittend, net als de apostelen hebben zij alles gemeenschappelijk, naakt volgen zij de naakte Christus.” Als paus Lucius III in 1184 zijn bul “Ad abolendum” schrijft, stelt hij de waldenzen gelijk met “notoire” ketters als Albigenzen en Katharen. Sinds die tijd vervolgt de inquisitie de “armen van Lyon” te vuur en te zwaard. Bewaard gebleven inquisitierapporten vormen nu de enige bron van kennis over de waldenzen. De inquisiteurs geven –uiteraard onbedoeld– een goed getuigenis van de waldenzen. Een anonieme inquisitiemonnik schrijft een opvallend commentaar: “Zij studeren ijverig in de Schrift. Overdag werken zij, ’s avonds studeren zij.

Zij leren de zeven hoofdzonden te vermijden, niet te liegen, niet te roddelen, niet te zweren. Eigenlijk zijn het voorbeeldige christenen en juist daarom zijn het zulke gevaarlijke ketters.” De middeleeuwen door worden de waldenzen vervolgd en verjaagd. In de 16e eeuw bezoekt een delegatie waldenzen in Straatsburg de reformatoren Oeculampadius en Bucer. Qua geloofsbelijdenis is er nauwelijks verschil. Tijdens de synode van Chanforan (Noord- Italië), in 1532, besluiten de waldenzen zich bij de Reformatie aan te sluiten. Tevens neemt de synode het besluit tot een nieuwe Bijbelvertaling in het Frans. Robert Olivétain, de neef van Calvijn, is de vertaler.

Wereldraad

In Italië is er nog steeds een waldenzenkerk. De streek ten westen van Turijn is het echte waldenzengebied. In het hooggelegen waldenzendorp Massello woont de emeritus hoogleraar Mario Miegge. Zijn vader, de bekende theoloog Giovanni Miegge, was actief in de Wereldraad van Kerken. Dr. Mario Miegge toont zich voorstander van de oecumene. Het eerste wat hij aan zijn Hollandse bezoeker vraagt: “Van welke gereformeerde denominatie bent u lid, én is die denominatie lid van de Wereldraad?” Daarop vertelt dr. Miegge dat hij de vergadering van de Wereldraad heeft toegesproken en dat koningin Wilhelmina destijds onder zijn gehoor was. De emeritus hoogleraar kan volop informatie over de moderne waldenzen bieden.

“Pas in 1848, bij de afkondiging van het ”emancipatie-edict”, kregen de waldenzen in Italië dezelfde rechten als andere bevolkingsgroepen. Veel Italiaanse steden hebben een kleine waldenzenkerk. De grootste concentratie bevindt zich hier, in het gebied vlak bij Frankrijk en Zwitserland. De kleine stad Torre Pellice, op zo’n 56 kilometer van Turijn, vormt het geestelijk centrum, met het gebouw waarin de synode vergadert, het kerkelijk bureau en de kerkelijke en culturele centra van de waldenzen. In 1975 fuseerden de in Italië de waldenzen en de methodisten. De theologische faculteit van de waldenzen is gevestigd in Rome, waar de meeste waldenzenpredikanten worden opgeleid. Met zo’n 20.000 leden en ongeveer 100 predikanten zijn wij een kleine minderheid in het alsmaar roomser wordende Italië.”

Hoe is momenteel de verhouding met de Rooms-Katholieke Kerk?

“Tijdens het pontificaat van paus Paulus VI was er even sprake van echte oecumene. Paus Johannes Paulus II en paus Benedictus XIV hebben deze openheid gesmoord en benadrukken het primaat van Rome. Rome erkent de protestantse kerken in feite niet, en daarom is er geen dialoog. Op lokaal niveau bestaat er meestal goede samenwerking tussen waldenzenpredikanten en priesters. Na de dood van Paulus VI verdween de openheid en verlieten veel progressieve rooms-katholieken hun kerk. Onder hen was dr. Pawel Gajewski. Deze ex-priester, van origine een Pool, is nu predikant van de waldenzengemeente in Florence.”

Is de waldenzenkerk niet kritisch ten opzichte van Rome?

“Ondanks onze openheid tegenover alle kerken, inclusief de rooms-katholieke, hebben wij als waldenzen de claim van de paus als plaatsvervanger van Christus altijd afgewezen. De kerk der waldenzen belijdt officieel: De opdracht der kerk is dienen. Zij heeft niet de opdracht om God te vertegenwoordigen. God behoeft geen vertegenwoordigers en ook geen plaatsvervanger.” Niet de paus als persoon, zo benadrukt dr. Miegge, maar het instituut wordt als antichristelijk gezien. Glimlachend vertelt hij een anekdote. “In 1799 verdreef het Russische leger hier de Fransen. De waldenzenpredikanten moesten bij generaal Soechow komen. Toen de Russisch-orthodoxe legeroverste de bevreesde waldenzen begroette, riep hij uit: “O dierbare waldenzen, jullie zijn onze broeders, want in Italië waren jullie de enigen die de paus als antichrist verwierpen!””

Welke ontwikkelingen hadden er plaats in de waldenzenkerk?

“Sinds de middeleeuwen vormden de waldenzen een lekenbeweging. Opvallend was dat er in de middeleeuwen ook vrouwen preekten. Toen de waldenzen in 1532 toetraden tot de Reformatie betekende dit in tweeërlei opzicht een groot verlies. Vanaf dat moment waren er geen vrouwelijke predikers meer. De pacifistische instelling van de waldenzen werd ingeruild voor het goedkeuren en toepassen van excessief geweld. Omdat onze predikanten hun opleiding in het buitenland ontvingen, bleven de waldenzen altijd up-to-date met de geestesstromingen geestelijke stromingen in Europa. Na de Reformatie waaiden al gauw de verlichtingsideeën de Alpen over. Daarna kreeg de theologie van Karl Barth grote invloed. In de waldenzenkerk is de historisch-kritische methode van Bijbelonderzoek altijd aanvaard. Nooit was er sprake van fundamentalisme, maar van openheid en internationale oriëntatie. Sinds de oprichting van de Wereldraad van Kerken is de waldenzenkerk overtuigd lid. Hoewel klein in omvang heeft de waldenzenkerk een relatief grote rol gespeeld in de Wereldraad.”

Als de waldenzenkerk zo oecumenisch is, bestaat er dan nog zendingselan?

“In de strikte zin van het woord doet onze kerk niet aan zending. Wel is er een officieel contact in Afrika, maar dat is geen zending maar “interculturele uitwisseling”, op basis van gelijkwaardigheid. Wij zien ook geen noodzaak om rooms-katholieken tot het protestantisme te bekeren. Zij geloven op hun manier.”

Dat is toch een fors verschil met de 16e- en 17e-eeuwse voorvaderen?

Dr. Miegge, laconiek: “Natuurlijk, met alle waardering voor die geschiedenis hebben wij thans wel de nodige hermeneutische distantie. Uiteraard zijn de waldenzen met de tijd mee geëvolueerd. Die 16e-eeuwse vroomheid was authentiek, maar wij beleven die vroomheid nu op onze wijze, in de context van de 21e eeuw.”

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen