Terug in Polen

Beste broeders en zusters in Jezus Christus,

Graag wil ik u beknopt enkele indrukken weergeven en opmerkingen maken over Polen, mijn geboorteland, waar ik een jaar niet geweest was. Tijdens mijn studie theologie aan de Faculté Libre de Théologie Réformée te Aix-en-Provence in Frankrijk, waar ik dankzij de Stichting IRS tot nu toe heb kunnen studeren, heb ik natuurlijk wel steeds contact gehad met mijn ouders en met mijn vrienden. Ik heb geprobeerd op de hoogte te bijven van het nieuws en alle ontwikkelingen in Polen door het lezen van Poolse kranten op internet. Maar 'virtueel' contact kan nooit de confrontatie met de levende werkelijkheid vervangen. Ik geef er de voorkeur aan me te beperken tot de religieuze aspecten die in het bijzonder voor mij interessant zijn, terwijl ik de sociale en politieke aspecten alleen aanroer -typisch voor Polen- voorzover het godsdienstig leven daarmee verband houdt.

Begin augustus ben ik in Polen aangekomen. Deze maand is voor katholiek Polen traditiegetrouw de maand van de grote pelgrimstochten, te voet, naar het heiligdom van de 'Zwarte Madonna te Jasna Gora. Het is beslist indrukwekkend en heeft zijns gelijke niet om op 's lands wegen overal groepen van honderden mensen te zien, die honderden kilometers lopend afleggen, in één of twee weken tijd (over het algemeen slapen zij in tenten, elke nacht weer in een andere plaats). Ze trekken zingend en biddend hun steden en dorpen uit, onder leiding van priesters, op weg naar het heiligdom van de Zwarte Madonna. Deze traditie herinnert aan gebruiken die in deze vorm in andere landen al eeuwenlang afgeschaft zijn, maar die in Polen tot op de dag van vandaag in ere gehouden worden.

Het belangrijkste voorwerp van verering in het heiligdom is het beeld van Maria, de moeder van Jezus. Het beeld is door de tijd heen niet alleen het symbool geworden van het Poolse godsdienstig gevoelen, maar het is zo ongeveer het nationale, vaderlandse symbool.

Dit jaar was de stemming van alle bedevaartgangers min of meer het spiegelbeeld van de zorgen van het volk, van degenen die de problemen, de economische crisis en de werkloosheid beu zijn. Het is vooral de jeugd die zich bezorgd maakt over haar lot als ze van de middelbare school of de universiteit komt, en het zijn de wanhopige gezinnen die de lasten van een moeizaam bestaan dragen.

Naar het Poolse godsdienstige gevoelen geloven al deze mensen in de Zwarte Madonna om te bemiddelen bij Jezus, om een wonder, om bijstand in al hun problemen. Het klinkt paradoxaal, maar enigszins cynisch bekeken is het nu, enkele jaren na de vorige regering van de zogenaamde katholieke rechterflank (niet te verwarren met de noties van rechts en links die gewoonlijk gebruikt worden in Oost Europa; in Polen hebben deze twee termen een andere betekenis), dat het land in een moeilijke situatie verkeert, die gecreëerd is door de onwetendheid en oneerlijkheid van de 'rechtsen'.

Hier hebben we een merkwaardige trek die typisch is voor Polen: het zijn de bisschoppen en de priesters, de invloed van de leiders die verbonden zijn met de Rooms-Katholieke Kerk, die gebruikmaken van de religieuze gevoelens voor hun eigen doeleinden. Zij zijn het die door hun politieke betrokkenheid, door de promotie van dit soort politieke kandidaten van 'rechts', georganiseerd in de kerken en parochies vóór de parlementaire verkiezingen, voor een groot deel verantwoordelijk zijn voor de huidige situatie.

Welnu, ze hebben nooit verantwoordelijkheid genomen en zij beginnen zonder scrupules hun politieke spel in de nieuwe formatie (dit keer zijn het de nieuwe mensen die het voor het zeggen hebben; de regering en de parlementaire meerderheid van de 'linkerkant') en de rechterflank heeft voor de oppositie gekozen, die steeds van zich afbijt.

Ik ga nu geen opstel schrijven over de godsdienstgeschiedenis, geen analyse maken over het waarom van deze religieuze situatie in Polen. Om dit te verklaren zou men de klok van de geschiedenis flink terug moeten zetten, tot de Contrareformatie, die in Polen vanaf de 16e eeuw werd doorgevoerd (vooral door de jezuïeten), met een perfectie die haar weerga niet kent. Ook de periode van de vrijheid die Polen kwijtgeraakt is, verdeeld als het is vanaf de 18e eeuw tot aan het begin van de 20e eeuw, tussen Rusland (orthodox), Oostenrijk (katholiek) en Duits-Pruisen (protestant), heeft het Poolse godsdienstige gevoelen nog ingewikkelder gemaakt, door het beeld te creëren (een actie van de Rooms-Katholieke Kerk), dat de ware vaderlandslievende Pool katholiek is. Men is vergeten dat de Poolse protestanten, die vooral in het zuiden van het land woonden, gestreden hebben voor de Poolse taal en geleden hebben onder de vervolgingen vanwege hun vaderlandslievendheid. Men is de vooraanstaande protestantse figuren vergeten die hun aandeel geleverd hebben in de grondlegging van de wetenschap en in de ontwikkeling van de literatuur in Polen.

Deze handelwijze heeft van een land dat bij de aanvang van de Reformatie openstond voor de waarheid van het Woord, een land gemaakt met een obscuur, gecompliceerd godsdienstig gevoelen, waarbij het accent ligt op het emotionele vlak. Een land dat de voorkeur geeft aan de Mariaverering, die het tot stand brengen van de verzoening van de mens met God uitsluitend in handen laat van de 'uitverkorenen', van de priesters (dat is dus verplicht, ook al is er kritiek).

Deze religiositeit heeft geen serieus raakvlak met de ethiek van het dagelijkse leven en met het werk. Deze religiositeit sluit zich voornamelijk op in uitwendige vormen van liturgische handelingen.

Het recente bezoek van paus Johannes Paulus II aan Polen (van 16 tot 19 augustus) heeft bij mij dezelfde indrukken, dezelfde bezorgdheid opgeroepen. Het bezoek (de zogenaamde bedevaart) van een vermoeid, ziek en oud mens aan een land waar zijn persoon welhaast zichtbaar verheerlijkt wordt, zonder enige kritische werkelijkheidszin. Het bezoek, waarvan iedereen de vruchten heeft willen plukken (de paus zou hun wat troost moeten bieden):

- de politici zochten de gevoelens van desillusie van de Polen op te vijzelen; ze zijn het economisch onrecht, de werkloosheid en vooral de morele verbittering beu (er bestaan momenteel in Polen geen politieke partijen waarvan de gedragslijn geen ernstige twijfels oproept);

- de geestelijkheid zocht haar zwakke positie te versterken.

Ik heb dezelfde manipulatie al verschillende keren opgemerkt: op een moeilijk moment (sociaal, politiek) voert men een pauselijke show op, zonder te proberen de ware problemen op te lossen, zonder echte en concrete instrumenten te zoeken voor beter wonen, voor beter werk, om burgers en leden van de kerk de waarde van het bestaan te laten inzien. Men zoekt een substituut. Dat doet me sterk denken aan de beroemde "panem et circenses" (brood en spelen), die in het antieke Rome ruim in praktijk gebracht werd.

Dit keer was het hoofdthema van het pauselijke bezoek de barmhartigheid, de barmhartigheid van God, de barmhartigheid van de mensen jegens zichzelf. Opnieuw heeft de paus, net als bij zijn voorgaande bezoeken, vooral het accent gelegd op de Mariaverering, de heiligenverering, de liefde tot (liever gezegd de gehoorzaamheid aan) de kerk. Hij heeft een nieuw heiligdom ingewijd: dat van 'de barmhartigheid Gods'.

Met aandacht heb ik zijn woorden beluisterd, die, ondanks de inhoud ervan (soms simplistisch en banaal), altijd voluit geestdriftige reacties vanuit de menigte opriepen. Desondanks konden deze mensen geen antwoord geven -na het enthousiasme van het moment- op eenvoudige vragen die betrekking hadden op het onderwijs dat de paus eerder gegeven had. Maar de officiële statistieken van betrouwbare media gaven aan dat globaal genomen de stemming van het Poolse volk verbeterd was. De linkse regeringspartij (dat betekent in Polen postcommunistisch, van politici van voor het jaar 1989, die vroeger sterk antichristelijk waren) heeft paradoxaal genoeg een vermeerdering van steun genoteerd voor haar programma's (alle politici waren present om de paus te begroeten toen hij aankwam, onder wie velen die de missen bijwoonden).

Ik heb gedurende en na de voorgaande bezoeken al dezelfde mechanismen van het bespelen van gevoelens en belangen waargenomen. Dat heeft nooit blijvend effect gehad voor de gewetens (wat de privé-belangen betreft). Altijd hetzelfde schema van emoties met dezelfde gevolgen voor maar even. Na een poosje keert de dagelijkse gang van zaken weer terug.

Wat zie ik dienovereenkomstig? De laatste tijd zijn er in het Poolse katholicisme verschillende uitersten. Aan de ene kant de populaire, emotionele religiositeit, die gebaseerd is op eenvoudige sentimenten, zonder een serieuze vorming, vooral in de kleine steden en dorpen. Aan de andere kant het bestaan van een belangrijk aantal zeer betrokken groepen van het charismatische, neocathechumenale type (dat een nieuwe vorm van catechese voorstaat) en andere groeperingen, voornamelijk in stedelijke gebieden. Het ene uiterste oefent fors kritiek uit in verband met de kerkelijke structuur, die op grote schaal haar schapen negeert, die geen enkel respect heeft voor de privé-, persoonlijke en individuele mens, op het recht van het samen beslissen over het leven van de kerk, van de zogenaamde leken. De consequentie daarvan is dat veel mensen (vooral jongeren) de kerk loslaten voor hun eigen gerief (zoals overal in het oosten) zonder enige bijbelse reden. Maar er zijn ook mensen die dat doen omdat ze de status-quo van de katholieke structuur niet accepteren en deze verafschuwen. Iets anders zoeken ze echter niet, om de simpele reden dat, tot op de dag van vandaag, hun nog steeds voorgeschreven wordt dat slechts de Rooms-Katholieke Kerk als enige gelijk heeft en de zekerheid van het heil geeft. Het is voor hen moeilijker te geloven dat de waarheid ergens anders ligt dan door in conflict te leven met het officiële katholicisme.

Hoe staat het met het protestantisme in Polen? Volgens de statistieken is er op een bevolking van meer dan 40 miljoen inwoners een aantal van 80.000 leden van de Lutherse Kerk; de Hervormde Kerk van Polen (die historisch gezien haar wortels heeft in de tijd van de Reformatie in de 16e eeuw) telt 4000 leden en de methodisten 4000 a 5000 leden. De baptisten zijn ook niet zo groot in aantal. Talrijker zijn de vrije groepen en pinkstergroepen. Men veronderstelt dat zij meer dan 100.000 tot 150.000 leden hebben. Bij elkaar genomen is dat werkelijk haast moleculair.

Wat over dit alles te zeggen, met name over de pelgrimstochten, over het bezoek van de paus, over mijn Poolse landgenoten, als je een kleine analyse maakt, een conclusie trekt? Wat betekent dit alles ten slotte? Dat alle Polen, alle katholieken dwaas zijn, allemaal afgodendienaars? Dat geloof ik niet. Ik ben er ten volle van overtuigd dat alleen kritiek nergens toe dient. Ik denk eerder dat ik meermalen toeschouwer geweest ben van het drama van een natie, die van ganser harte wil geloven, die ook moeilijke momenten in haar geschiedenis beleeft, maar die tegelijkertijd slachtoffer is van de geopolitieke positie van het land, van het belangenspel. Ten slotte zie ik een vervalsing van de boodschap van Jezus. Hij, Die allen roept en nodigt tot redding door het geloof alleen, onafhankelijk van de willekeur van degenen die de sleutels van het Koninkrijk vast en zeker in handen willen houden.

Zoals gezegd, ik geloof dat alles wat ik in mijn brief aangestipt heb een kreet om hulp is. Een kreet van mensen die (onbewust) het ware bijbelse Evangelie willen hebben met de grondbelofte om in vrijheid de waarheid te verkondigen zoals die bevestigd werd door onze Heere, en die het volste recht hebben het Woord te ontvangen wat naar de Schriften is. Ik denk dat mijn landgenoten het volste recht hebben op de apostelen, de profeten, de evangelisten, herders en leraars (Efeze 4:11), bekwaam en betrouwbaar, zoals 1 Petrus 5:2 zegt: Weidt de kudde Gods, die onder u is, hebbende opzicht daarover, niet uit dwang, maar gewillig, niet om vuil gewin, maar met een volvaardig gemoed.

Wat mij betreft, ik nodig u uit samen met mij te bidden of onze Heere voldoende arbeiders geeft voor dit werk en dat Hij door Zijn Heilige Geest opening der harten geeft aan allen die het gepredikte Woord mogen horen. Dat Hij bekeren zal allen die zijn in Zijn liefde (…) Die ons tevoren verordineerd heeft tot aanneming tot kinderen door Jezus Christus, in Zichzelf, naar het welbehagen van Zijn wil, tot prijs der heerlijkheid van Zijn genade, door welke Hij ons begenadigd heeft in de Geliefde (Efeze 1:4 en 5).

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen