Ontwikkelingen in RK van Latijns America

In dit klimaat wordt in Latijns Amerika de theologie van de bevrijding geboren. Het is belangrijk te constateren dat het hier dus gaat om een theologie van roomskatholieke oorsprong. Men zou heel grofweg kunnen stellen dat de bisschoppenconferentie van Latijns-Amerikaanse bisschoppen in Medellin (1968, Medellin ligt in Columbia) het geboorte-uur van de theologie van de bevrijding markeert. Heel grofweg, want eigenlijk heeft Medellin niet meer gedaan dan het sein op groen gezet.

In Medellin wordt namelijk door de bisschoppen geconstateerd dat er diepingrijpende veranderingen zich in Latijns Amerika voltrekken, veranderingen die alle aspecten des levens raken. „Wij staan op de drempel van een nieuw tijdperk in de geschiedenis van ons continent, een tijdperk dat roept om een totale emancipatie, bevrijding (liberacion) van alle slavernij, persoonlijke rijpheid en collectieve integratie".5)

De betekenis van Medellin, waar wij in dit verband helaas niet verder op kunnen ingaan, is dat het radikale katholicisme, dat aanvankelijk zich vooral onder de jonge geestelijkheid verbreidde, thans gehoor heeft gekregen bij de hogere geestelijkheid. De tweede helft der jaren zestig staat geheel in het teken van de revolutie en de transformatie en in die periode groeit ook bij de bisschoppen het besef dat er achter het verleden een punt moet worden gezet. Het vaticaan reageert vooralsnog gereserveerd, zo niet vijandig op het nieuwe radikale katholicisme.

Het woord „bevrijding" dat in de documenten van Medellin zovele malen valt, is geladen met politiek dynamiet. Tal van theologen hebben zich inmiddels ontwikkeld tot politieke theologen. Niet alleen echter in het katholieke kamp, maar ook in het protestantse; in het laatste geval vooral in de eerste helft der zeventiger jaren (Alves, Bonino, e.a.).

Verder is er in Chili een rooms-katholieke priesterbeweging ontstaan, die zich de beweging „Christenen voor het Socialisme" noemt, en die doelbewust een maatschappij naar marxistisch model nastreeft. Ook tegenover deze beweging staat de hoge geestelijkheid (vooral kardinaal Henriquez) gereserveerd, zo niet vijandig. Toch verbreidt zich vanuit deze bewegingen een ideologisch denken in de Latijnsamerikaanse rooms-katholieke theologie, een denken waarvan wij de belangrijkste exponent vinden in het bekende boek van Gustavo Gutiérrez, Theologie van de Bevrijding (Baarn, 1974).

In de Verenigde Staten bestaat grote belangstelling voor deze nieuwe theologie, terwijl ook de Wereldraad van Kerken ermede in aanraking gekomen is. Theologen als Robert McAfee Brown en Richard Shaull sympathiseren er in hoge mate mede. Evenals Shaull heeft ook Brown een belangrijk deel van zijn theologische carrière in Latijns Amerika doorgebracht. Browns toespraak op de vijfde Assemblee van de Wereldraad van Kerken in Nairobi markeerde de doorbraak van de theologie van de bevrijding in de oecumenische theologie n Nairobi.

Costas wijst er in zijn recente dissertatie nog op dat in de rooms-katholieke kerk van Latijns Amerika naast het politieke oecumenisme, dat uitgaat van de „bevrijdingsbeweging" er nog een aktief „charismatisch oecumenisme" is, dat zijn wortels vindt in de zgn. „charismatische beweging".6)

Dit oecumenisme wil alle kerkmuren overstijgen door een gelijksoortige Geesteservaring. Het wil een brugfunctie vervullen tussen de „evangelicals" en de „ecumenicals".

In Nairobi is mij opgevallen dat dit oecumenisme binnen de Wereldraad niet zonder invloed is. Het overbruggen van de kloof tussen evangelicals en ecumenicals is een van de belangrijkste prioriteiten welke de Wereldraad van Kerken op zijn agenda heeft staan sinds de bijeenkomsten van het Centraal Comité in Geneve (1973) en (vooral) Berlijn (1974).

De theologie van de bevrijding volgens het model van Gutiérrez

De eigenlijke vader van de theologie van de bevrijding is Gustavo Gutiérrez, roomskatholiek priester en hoogleraar theologie in Lima (Peru). Het is binnen dit bestek niet doenlijk een bespreking van deze theologie te geven. Wij zullen ons moeten beperken tot enkele kernbegrippen uit deze theologie en enkele algemene opmerkingen. De geïnteresseerde lezer kan het beste bij het boek van Gutiérrez zelf terecht.

Wie het boek leest ontdekt dat er twee hoofdlijnen door heel deze studie lopen: één lijn die nog een typisch katholiek denken representeert (eigen werken-leer), maar aan de andere kant een lijn die een geheel andere richting gaat dan het traditionele katholicisme aangeeft, doordat de traditionele politieke macht van de katholieke kerk wordt afgewezen en wordt gepleit voor een marxistisch maatschappij-model.

Gutiérrez hanteert het adagium van Marx dat het er niet op aankomt de wereld te interpreteren, zoals de filosofen dat doen, maar dat het erom gaat haar te veranderen. Bevrijding krijgt bij Gutiérrez wel een heel sterk politiek-ideologische klank. De klassenstrijd moet door de kerk worden aanvaard. Doet zij dat niet dan gedraagt zij zich als onderdeel van het heersende systeem.7)

Gutiérrez ziet evenals Marx en Hegel de geschiedenis als een conflictief proces. Zijn theologie bevat overigens vele elementen die herinneren aan Hegel en vooral aan Marx. De geschiedenis is een proces van emancipatie (vooruitgang). Ook de zgn. „nieuwe mens"-conceptie welke Gutiérrez introduceert, is ideologisch. Wij worden hier herinnerd aan het model van de Chinese nieuwe mens, zoals deze in het maoïsme is geïntroduceerd.

Die nieuwe mens kan alleen in een socialistische maatschappij worden bereikt, „wanneer de produktiemiddelen eigendom van de gemeenschap worden".8)

De invloed van Bloch (marxistisch filosoof) manifesteert zich in dat gedeelte van het boek, waar Gutiérrez de utopie als stuwende kracht achter de geschiedenis beschrijft.9 ) Eschatologie, utopie en maatschappijkritiek komen bij Gutiérrez op één lijn te staan.

Theologie of ideologie?

De vraag kan terecht worden opgeworpen of het hier nog wel gaat om een theologie of om een ideologie.a) M.i. zijn er meer affiniteiten met de ideologie dan met de theologie. We zouden de theologie van de bevrijding echter kunnen aanduiden als een mengprodukt, een resultaat van het zgn. „ideologische syncretisme" dat een nieuwe uiting van syncretisme is in een geseculariseerd tijdperk, waar die nieuwe religies zich in ideologische vorm manifesteren.

Interessant is dat Hans Küng in zijn recente boek Christ Sein (vertaald onder de titel Christen zijn, Hilversum, 1975) zich nogal kritisch over de theologie van de revolutie en de theologie van de bevrijding uitlaat. Bevrijding die een gebeuren van geweld is is geen echte bevrijding. Hij waarschuwt voor „onkritische identificaties" en laat doorschemeren dat deze in de theologie van de revolutie en de theologie van de bevrijding aanwezig zijn. Terecht, zéér terecht, waarschuwt Küng tegen het gevolg van de socialisatie (overdracht van de productiemiddelen aan de staat): té grote macht van de staat en (bijgevolg) bedreiging van de vrijheid van het individu. 10)

In veel kunnen wij met Küng niet meegaan. Hier echter heeft hij stellig gelijk.

Conclusie

Hoe moeten bovenstaande theologische ontwikkelingen worden beoordeeld? Niet positief. Evangelie en ideologie staan altijd tegenover elkaar of het nu een westerse of een marxistische of derde wereld-ideologie betreft. Er kan in zaken van het christelijk geloof maar één keuze worden gemaakt: vóór de Christus der Schriften en tégen de ideologieën der mensen. Dat geldt nu, maar ook morgen. De ideologie van de apocalyptische eindtijd zal een kruising vormen tussen ideologisch denken en godsdienstig denken. Het voorbeeld van Italië bewijst dat steeds meer katholieken niet langer aarzelen op de communistische partij te stemmen. Steeds duidelijker wordt dat wij hier te maken hebben met een ontwikkeling op mondiaal niveau, een valse politisering van het geloof. Vanuit de Schrift kunnen wij — niet om negatief te willen zijn — hierop slechts een profetisch-bijbels „neen" laten horen.

Het antwoord op de nood in de derde wereld mag niet vanuit een ideologische inspiratie worden gegeven, maar vanuit de ware gezindheid die ook in Christus Jezus was. Hij kwam niet met een ideologie, maar met het Evangelie. Hij richtte de verbrokenen weer op, genas de zieken, wekte de doden op en riep de mensen op tot bekering.

5) Geciteerd door Thomas G. Sanders, The New Latin American Catholicism, in: Donald Eugene Smith, Religion and Political modernization, p. 282 vv (Yale, New Haven and Londen).

6) Orlando E. Costas, Theology of the Crossroads in Contemporary Latin America, p. 80 (Rodopi, Amsterdam, 1976).

7) Gustavo Gutiérrez, Theologie van de Bevrijding, p. 205 (Baarn 1974).

8) ibid., p. 247, 182.

9) ibid., p. 178

10) Hans Küng, Christen zijn, p. 519, 523 (Hilversum, 1975). Voor een uitvoeriger bespreking over de ideologische achtergronden van de theologie van de bevrijding zie: J. A. E. Vermaat, Christus of Ideologie? Positie en keuze van Kerken en Christenen in een Ideologische Situatie, hoofdstuk IV (verschijnt oktober 1976, Utrecht).

a) Een ideologie is een geheel van ideeën, dat emotioneel geladen is en dat door eigen innerlijke kracht de verwezenlijking van een praktisch doel nastreeft. Ideologieën kunnen dan ook door leiders gebruikt worden als middel om hun politieke doeleinden te bereiken.

Echte theologie is alleen maar een doordrenking en ordening van de bijbelse gegevens. Theologie ontaardt echter ook tot ideologie, wanneer wij de bijbelse gegevens zó gaan ordenen dat ze eigen menselijke doeleinden bv. onze kerkpolitiek dienen. (H.J.H.)

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen